Een ander perspectief.

Bij het verouderen zijn er een aantal manieren om met de situatie om te gaan. Ken Jones (2003) somt een aantal negatieve vormen daarvan op in zijn boek: Ageing: the Great Adventure. Eerst haalt hij Jung aan, die vond dat een aantal ouderen zich voordeden als: hypochonders, vrekken, betweters, verheerlijkers van het verleden en zij die zich als eeuwig jong gedragen. Andere vormen van negatief gedrag zijn (vlgs. Ken Jones) knorrig, galbakken, zich voordoen als een goedzak die het allemaal gezien heeft, de vrolijke slimmerik, of iemand die obsessief bezig is met het alles op orde houden, controlfreaks.

Dat is geen leuk vooruitzicht, sommige trekken herken wel bij mijzelf. Wat kan ik doen om dat gedrag te vermijden? Montaigne vond, in navolging van de klassieken, training in aandacht prosoche belangrijk. Aandacht waardoor we de dingen in de wereld juist zien, zoals een stuurman op een schip goed uitkijkt waar hij vaart. De achterliggende gedachte is dat we onze gemoedsrust ataraxia blijven behouden. Want er is een onderscheid tussen de dingen waar we wel iets aan kunnen doen en dingen waar we niets aan kunnen doen.

Ouder worden is een gegeven, daar hebben we mee te leven. Daarom zijn de negatieve houdingen totaal overbodig. Eigenlijk betekent het gewoon je kop erbij houden, zien wat er gebeurt en je er niet van door de wijs laten brengen. Je lot accepteren zoals dat in de Griekse tragedie gebeurde. Het tragisch accepteren werd later vertaald als Amor Fati.

Dat is een vreemde gedachte in tijden van zelf-onplooiing, ambitie en technologische vooruitgang die de natuur wil controleren. Hoe kan je hangende tieten en dito oogleden accepteren, met een simpele ingreep lijk je weer jong. Het is echter een illusie dat je alles kan controleren, het is een ijzeren wet dat wanneer je geboren bent je ook sterft. Door aandacht word je zelfvoorzienend, autarkeia, dan je niet afhankelijk van allerlei toevalligheden. Tegelijkertijd geef je je over aan het “lot”, je gaat het niet uit de weg. Daardoor wordt je er gelukkig en wijzer door. Dat biedt perspectief.

Hoezo, een goed leven?

Bij de vraag naar wat een goed leven is, blijkt dat er veel storende factoren aanwezig zijn, door overdaad aan informatie in het dagelijkse leven. Onderzoek heeft uitgewezen dat zoiets als radioreclame werkt. De radioboodschap bereikt de hersenen via de oren en het onderzoek (Het brein spreekt) toonde aan dat, zonder dat we ons er bewust van zijn, de boodschap een plek krijgt in het geheugen. Jammer genoeg gaat het om reclame die ons onbewust beïnvloedt. Zo leven we in de illusie van keuzevrijheid terwijl we voortdurend gemanipuleerd worden. De reclame mensen zijn er overigens heel open in, of dat kan ook een marketing truc zijn om reclame te mogen maken.

Is het mogelijk om bewust te worden van prikkels die onopgemerkt in het brein binnenkomen en die zich manifesteren wanneer je het object van de reclame boodschap tegenkomt. De aankoop van een dergelijk product is niet noodzakelijk, noch levert dat het genot op dat je ervan verwacht. We worden voortdurend geprogrammeerd terwijl het ideaal dat ons als mens in deze maatschappij voor ogen staat, vrijheid en verantwoordelijkheid is.

Montaigne die mij inspireert tot het schrijven van deze probeersels zegt: “We zijn het aan onszelf verplicht om goed te leven, niet om goede boeken te schrijven, en het gaat niet om veldslagen te winnen en gewesten te veroveren, maar om kalmte en rust te vinden bij de dingen die wij doen. Een zinvol leven leiden is een meesterwerk waarop je trots kunt zijn.”(Essay over de ervaring).

Een zinvol leven leiden is dingen met kalmte en rust te doen. Montaigne had voor een contemplatief leven gekozen, want hij trok zich terug uit het openbare leven toen hij de kans kreeg.

Kalmte en rust, dat klinkt als het oude, ietwat muffe, gezegde: rust, regelmaat en reinheid. Vroeger wou ik een grootst en meeslepend leven leiden, het heeft mij bijna mijn geestelijke gezondheid gekost. Nu ben ik weer terug bij de 3 R(en).

Het kompas van een zinvol leven waren (in de Oudheid) de kardinale deugden: Prudentia, Iustitia, Temperantia Fortitudo. Temperantia, gematigdheid, is deze tijd van overdaad een belangrijke deugd. Het is de middenweg tussen overdaad en gebrek ervaren. Het heeft niets met nederigheid te maken, dat verwijst naar een slavenmoraal. Het is een keuze om in staat te zijn “het is genoeg” te zeggen.

Een contemplatieve levenswijze ondersteunt een zinvol leven, het is deze boodschap die ik tussen mijn oren dien te krijgen.

Wat is dat, een goed leven?

Wat is dat, een goed leven?

Misschien is het wat aan de late kant voor mij om die vraag te stellen, maar het lijkt alsof er een duidelijk verschil is in opvattingen. In deze tijd gedomineerd door allerhande media mag, vind ik, deze vraag opnieuw gesteld worden. Wat als goed beschouwd werd, kreeg je mee via je opvoeding. De waarden en normen zijn ingebed in het milieu en de samenleving waartoe je behoort. Het behoorde tot de overdracht, traditie genaamd. Jammer genoeg staat kennisoverdracht in een kwaad daglicht. De aanhangers van het Nieuwe Leren roepen heel hard, dat kennis is geen ziekte. Wat wijst op gebrek aan kennis van de taal, want waar zij het over hebben is contaminatie, in de letterlijke betekenis nl. besmetting, en niet over doorgeven van waarden en normen. Onze cultuur lijkt zich schuldig te maken aan mentale verhaspeling.

In het Grieks heeft het begrip “karakter” (ethos) de betekenis van aanleg en gedrag. Ethiek verwijst niet alleen naar een filosofische reflectie, maar is van belang voor karaktervorming voor ons dagelijkse leven. Door de Romeinen is het begrip “virtus” deugd erbij gevoegd. Hoewel dat in het Latijn de deugd van mannelijkheid was, nl. dapperheid.

Goed leven is gebaseerd op karaktervorming en deugden. Welke soort karakter en deugd wordt in die tijd hoog gewaardeerd?¹ In de Westerse traditie kennen we de 4 cardinale en 3 theologische deugden ² maar door de vrije markt lijken deze deugden geheel naar de achtergrond verdrongen te zijn. De opmerking van Mirko Noordegraaf ³ raakt, volgens mij, de kern van mijn vraag naar het goede leven: De meest dringende kwestie heeft betrekking op de vraag hoe we normale sociale verhoudingen en waarden kunnen waarborgen in een competitief en op prestaties en sanering gericht klimaat. In een wereld die bol staat van concurrentieprikkels, 'global competition', prestatieverbetering, transparantie, excellentie, rankings, 'value for money', 'evidence based' handelen, bezuinigingen, en noem maar op, gebeurt veel met alledaagse relaties en werkpraktijken. Gedrag wordt calculerender, en relaties worden zakelijker, anoniemer en vijandiger. Dat treft ook publieke dienstverlening; cliënten worden objecten die vooral aangepakt en verbeterd moeten worden. Cultuur is een instrument geworden. Hij gaat verder en noemde bedreiging en zg. risico's het meest overschatte probleem, terwijl overdaad, het te grote aanbod van informatie, beelden, ervaringen, ideeën en technieken, zwaar onderschat wordt als ondermijning van ons leven. Het is haast onmogelijk om aan de overdaad van informatie betekenis aan toe te kennen. Volgens M.N. Is de kernvraag dan niet, “hoe houd je de boel bij elkaar”? Maar, hoe houd je de boel betekenisvol? Ik neem aan dat hij met “de boel” de samenleving bedoelt. Er wordt gevraagd naar de duiding en die dient ook betekenisvol te zijn en daarbij ook zin- en richtinggevend te zijn voor de gemeenschap. Ik ken het werk van MN niet, maar deze analyse van het probleem lijkt mij correct.

Mijn vraag naar het goede leven is dus niet achterhaalt, want door de overdaad aan informatie vergeten we wat normale”sociale verhoudingen zijn, wat karaktervorming voor het individu in de samenleving betekent en belangrijker nog hoe op “prudente” wijze goed oud te worden. Dit lijkt mij een werkbaar uitgangspunt voor mijn zoektocht naar de betekenis van goed oud worden.

1Virtueel heeft verschillende betekenissen. Het woordenboek van Van Dale geeft het de volgende betekenissen: slechts schijnbaar bestaand, als mogelijkheid of vermogen aanwezig,uit de aard der zaak, substantieel (juridisch)

2Prudentia (Voorzichtigheid - verstandigheid - wijsheid) Iustitia (Rechtvaardigheid - rechtschapenheid) Temperantia (Gematigdheid - matigheid - zelfbeheersing) Fortitudo (Moed - sterkte - vasthoudendheid - standvastigheid) Fides (Geloof), in Latijnse teksten vaak omschreven als Pietas Spes (Hoop) Caritas (Naastenliefde/Liefde).

3http://www.groene.nl/2011/wetenschappers/mirko-noordegraaf

50 Plus betekent oud.

50 Plus betekent oud.

Er is relatief weinig geschreven over een betekenisvolle ouderdom. Dat blijkt niet alleen mijn constatering, maar ook van anderen die geconfronteerd worden met het fenomeen 50 plus. In de waarneming van de actieve werknemer betekent dat oud. Zoals elk begrip is dit beladen met bijbehorende gedachten en voorstellingen: oud = pensioen, zalig niets doen, doen waar je zin in hebt, bejaard, gebrekkig, dementerend en zorg vragend. Het blijken hardnekkige vooroordelen en de opmerkingen waarmee je te maken krijgt, vallen in een van deze categorieën. Oud worden betekent, kort door de bocht, dat je in een negatieve spiraal zit: verlies van kracht, vatbaar voor ziektes en uiteindelijk de dood. Het proces begint vrij vroeg, we herinneren ons misschien het bezoek aan de tandarts voor onze eerste vulling. Daar begint het verval. Het is het fysiek proces waaruit blijkt dat elk lichamelijk bestaan beperkt houdbaar is.

Hoe komt het dat er zo weinig bekend is over goed oud worden? Was veroudering en dood het domein van de kerk en is dit onderwerp door de secularisering naar de achtergrond geschoven? Het is opmerkelijk dat het de humanisten zijn die daar weer aandacht aanbesteden. Zij zoeken aansluiting bij filosofen uit de klassiek oudheid.

Op mijn zoektocht ben ik de canongerontologie tegengekomen, een mooie website, maar toont de oudere als interessant onderzoeksobject. Het lijkt of er in deze cultuur geen plaats is voor het proces van “oud en wijs”worden. Men bereidt de jongere voor op een actief leven, waarbij inkomen en status centraal lijken te staan. Door de sociale mobiliteit en het geloof in maakbaarheid lijken de mogelijkheden onbegrensd. Er is weinig respect voor het vakmanschap, des te meer voor inkomen en de bijbehorende regalia zijn de auto en de gadgets. Het belang van een actief leven wordt sterk overdreven, men is altijd bezig. Contemplatie, even een nadenken over de betekenis van handelen en zijn betekent tijdverspilling. Is het daarom geen tijd om de vraag te stellen wat een goed en zinvol leven leiden betekent?

19 maart 2013 Berichten uit het souterrain

De verstekeling 

Bij ieder schepsel dat geboren wordt
zijn reis begint, scheept in het ruim de dood
zich in. En maakt zich met het schip vertrouwd,
dringt door tot iedre vezel van het hout
de romp, de mast, de kabels en de touwen
de zeilen hurkend in de reddingsboot.

Het zijn de kleine kindren die hem kennen
en hem niet vrezen: zij zijn nog pas zo kort
geleden uitgevaren uit hun nacht
ze moeten aan het daglicht nog zo wennen.
Zoals schaduw bij het licht behoort
zo leeft de dood binnen het leven voort.

M. Vasalis uit 'de Oude kustlijn'

Berichten uit het souterrain heeft als doel de verstekeling te leren kennen en te begrijpen. Dat zie ik als een belangrijke taak en als laatste “uitdaging”. Voor Socrates was filosoferen geen academische bezigheid, maar een manier om te leren sterven. Filosofie was een praxis om de techne van het leven op goede en waardige wijze te beoefenen.

Het is niet de bedoeling om verhalen te maken over de obsceniteit van aftakeling en verval, in het Frans schijnt de normale begroeting na je 60ste “t'a mal où” te zijn. Ik wil door middel van observatie doorgronden hoe het leven in een korte tijd verloopt. Het pretendeert geen literaire hoogstandjes te worden, noch zullen de stukken origineel zijn en vermoedelijk zullen mijn inspiratiebronnen duidelijk herkenbaar zijn. Voor mij gaat het erom of ik de situatie herken en er vertrouwd mee kan worden.