Heldendaad?

De vraag naar de mogelijkheid van een omvattend verhaal van leven en dood houd me bezig. Ja hoor, ik krijg via Tedmed het filmpje toegestuurd van Amanda Bennet http://www.ted.com/talks/amanda_bennett_a_heroic_narrative_for_letting_go.html

Zij vertelt het verhaal van het verlies van haar lief, hoe zij wilde dat hij leefde en er alles voor over heeft om hem beter te laten worden. Het is een verhaal van hoop. Zij verdedigt dit ook, hoop is geen virus, maar een kenmerk van ons mensen. Artsen steunen hun ook in hun zoektocht naar genezing. Er worden haar positieve beelden voorgehouden hoe haar lief zou kunnen reageren op de behandeling. Haar werd niet verteld dat geen enkele dokter ooit iemand onsterfelijk heeft gemaakt. Toch wordt het sterven gezien als falen van de behandeling. Wanneer buitenstaanders menen te zien dat behandeling zinloos is en er toch nog wordt gevraagd om verder te zoeken, dan wordt het verzoek gebaseerd op hoop en verwachting als ontkenning betiteld. Hoop, falen en ontkenning. Drie begrippen die een belangrijke rol gaan spelen in dit proces. Bennet benadrukt dat er geen sprake is van ontkenning, het is de hoop die doet leven. De hoop als kenmerk van het bestaan.

Haar betoog roept heel veel bij mij op. Het is, ten eerste, medeleven met de persoon om het verlies van haar geliefde. Het zijn, ten tweede, de begrippen die zij gebruikt die me aan het denken zetten. Is bijv. Hoop niet een van de christelijke kardinale deugden, die samen met geloof en liefde toegevoegd zijn aan de vier klassieke deugen. (wijsheid, matigheid, rechtvaardigheid en moed). Zij noemt dat een kenmerk van het menszijn, terwijl ik mij afvraag of hier sprake is van nurture i.p.v. nature. USA is per definitie een land met de bijbel, God bless America. Hoop, geloof en liefde zijn haast vanzelfsprekende deugden.

In de klassieke filosofie lezen we dat, volgens Socrates, filosoferen sterven leren is. Seneca kreeg de doodstraf en hij onderging die moedig. Van Epictetos leren we dat wat we niet kunnen veranderen, we dienen te accepteren. De Daoist ziet dat alles verandert, inclusief zichzelf, dus wat valt er te klagen. In het oude boeddhisme komen we het verhaal tegen van Kissa Gotami, die met haar dode kind rondloopt en leert dat dood bij het leven hoort. Zou de hoop die zij als kenmerk van het bestaan ziet, nu toch is een cultureel gegeven zijn?

Het is mooi dat Bennet oproept tot het ontwerpen van een verhaal over het einde. Zij geeft de voorkeur aan een verhaal dat het loslaten aan het einde een heldendaad is. Waarom is het accepteren van de dood een heldendaad, is het verschillend van het gegeven dat water nat is. We zijn als mens niet verschillende van andere levensvormen, die ontstaan, komen tot bloei en vergaan. Het accepteren van de zg. condition humaine, dat is nu een heldendaad.

' When suddenly, at midnight, you hear
an invisible procession going by
with exquisite music, voices,
don’t mourn your luck that’s failing now,
work gone wrong, your plans
all proving deceptive—don’t mourn them uselessly.
As one long prepared, and graced with courage,
say goodbye to her, the Alexandria that is leaving.
Above all, don’t fool yourself, don’t say
it was a dream, your ears deceived you:
don’t degrade yourself with empty hopes like these.
As one long prepared, and graced with courage,
as is right for you who proved worthy of this kind of city,
go firmly to the window
and listen with deep emotion, but not
with the whining, the pleas of a coward;
listen—your final delectation—to the voices,
to the exquisite music of that strange procession,
and say goodbye to her, to the Alexandria you are losing.'

The God abandons Anthony
C.P.Cavafy
Translated by Edmund Keeley/Philip Sherrard

Panta Rhei

Van een geboorte- naar een sterftegolf.

De naoorlogse generatie wou het beter doen dat hun ouders, geen oorlog meer, geen dwang door religie of traditie en meer keuze vrijheid. Wat blijkt nu dat het wereldbeeld inderdaad is veranderd, maar dat er ongewenste zaken zijn ingeslopen. Een van de opmerkelijke zaken is het verdwijnen van rituelen. Door de individualisering is een ritueel volgens de traditie zo gedateerd, deze generatie wil zijn eigen rituelen maken. Wat blijkt dat bij de zg. rites de passage, we met lege handen staan. We mogen toekijken en meespelen in een toneelstuk waarvan we de regels niet kennen, want deze zijn ter plekke geconstrueerd. De geseculariseerde mens probeert met witte duiven voor geluk (in dit of volgend leven), ballonnen en witte marsen als stil protest tegen geweld etc. nieuwe rituelen tot stand te brengen.

Behoren rituelen niet tot ons gemeenschappelijk cultureel kapitaal, of gaan we bij elke geboorte, bruiloft en begrafenis onze unieke individuele invulling eraan geven, zoals een Feyenoord aanhanger voor de zg. Feyenoord-uitvaart kan kiezen. http://www.feyenoord.nl/de-club/feyenoord-uitvaart

Door de huidige liberale instelling blijkt dat het wereldbeeld gedomineerd wordt door de corporaties. Er wordt ons voorgehouden wie we zijn en hoe we ons dienen te gedragen. Tegelijkertijd wordt benadrukt dat we onze eigen leefwereld kunnen en dienen te construeren. Het leven biedt ons onbegrensde mogelijkheden. Er komt geen einde aan. Een soort constructivistische lineariteit. Het uit Amerika overgewaaide “the sky is the limit”. De mogelijkheid van een begrenzing of eindigheid lijkt een taboe.

Tegelijkertijd zijn we als individu consument, we dienen dingen te willen die we niet nodig hebben, maar de aanschaf daarvan de economie draaiende houdt. De begrippen mogelijkheid en verplichting lijken ogenschijnlijk niet in tegenspraak met elkaar.

Echter, wordt het niet tijd nu de geboortegolf wegebt, om ons te heroriënteren, want elke boreling is tevens een sterveling. Is het niet wenselijk een brede visie op het bestaan te hebben, waar leven, sterven en dood met elkaar verbonden zijn. Dit in tegenstelling tot een gefragmenteerde visie op ons leven.

Zo kennen we, als voorbeeld van fragmentatie, sinds kort de term Palliatieve Zorg, een eufemisme voor het sterven nadat de “patiënt” uitbehandeld is. Kortom de situatie is hopeloos en uitzichtloos, je gaat dood. Het stervensproces, dat het gevolg is van geboorte, volwassenheid en ouderdom, blijkt gekaapt te zijn door de medische wetenschap. Er is geen mogelijkheid tot beter worden, de zg. curatieve zorg vervalt en nu krijg je palliatieve zorg. Het is verhullend omdat er gebruik gemaakt wordt van de term verzachten. Dat is op zich geen probleem, niemand houdt van pijn, maar het leidt af van het werkelijke proces van aftakeling, afscheid nemen van het leven en je dierbaren, en vrede kunnen sluiten met de eindigheid van je bestaan.

Dat laatste dat past niet in het wereldbeeld dat ons door de corporaties wordt voorgehouden. Waar iedereen blij huppelend weer een nieuwe uitdaging aangaat en zijn best doet om er als fitte dertiger rond te lopen, anders helpt de basisarts je wel aan een facelift.

Het gegeven dat leven sterven inhoudt, is nauwelijks een thema, de wetenschap zorgt toch voor vooruitgang. Nu lijkt het er ook op dat de medische wetenschap de rol van de kerk heeft overgenomen, de arts is nu degene die geboorte, ouderdom en dood begeleidt. Wat onderscheidt de moderne mens van de primitieve? Wat is nu het verschil tussen de arts en de sjamaan? Het is een prangende vraag.

Taboe doorbrekend
 
Ground Control to Major Tom
Your circuit's dead,
there's something wrong
Can you hear me, Major Tom?

Here am I floating
round my tin can
Far above the Moon
Planet Earth is blue
And there's nothing I can do.

De media heeft nu het sterven ontdekt, als het laatste taboe dat doorbroken dient te worden. Eerst was er over mijn lijk van BNN, Gijsbert van Es schreef in de NRC columns over de laatste wensen van stervenden en nu circuleert er een clip dat opgenomen is tijdens het NNF13, het Natural Networking Festival, waar een BN'er vertelt over zijn kanker en de reactie van hem en zijn netwerk daarop. Er is eerst treurnis, maar aangezien hij nog leeft en geeft hij zijn dagen een, voor hem, zinvolle besteding. Hij beëindigt zijn “presentatie” met het laten horen van een muziekstuk, hij trekt zijn hemd uit en hij geeft zich in extase over aan de muziek. Zijn bewegingen krijgen de trekken van een danse macabre, een levende die samen met de dood danst.

De bovengenoemde programma's zijn met zeer veel respect gemaakt, maar hebben één ding gemeen; men kijkt er naar en voelt zich geraakt, maar het blijft het sterven van een andere dat hier wordt getoond. Het zegt niets over de inherente veranderlijkheid van de natuur of het biologische bestaan. Ik word betrokken bij een stervensproces dat tevens een uiting is van de hedendaagse cultuur, waarin elk besef van eindigheid of een een cyclische tijdsbesef is uitgewist. Hier is sprake van een radicaal lineair tijdsbesef, waar het einde zich aandient door aftakeling, of het zg. afsterven. Een genesis en een evolutie worden nog aanvaard, maar een eschaton, het einde is achter de horizon verdwenen. Een discours over een eschatologie wordt niet meer gevoerd. De mens is overgeleverd aan de biotechnologie.

Geeft daarom de moderne mens de voorkeur aan de plotselinge dood, het ineens verdwenen zijn? Dat is hem echter door de medicalisering van het lichaam niet gegund. Er zijn geen andere lichaamsmodellen dan de medische waar we mee werken.

Gelukkig is de markt alert en wordt er nu reclame gemaakt met de slogan “herinner me zoals ik ben”. De uitvaartbranche springt in het gat dat ontstaan is door het ontbreken van visie op sterven en herdenken. Daarna is er de dood en daar kunnen we niets zinnigs over het zeggen, laat staan dat we eraan willen denken.

Om de bovenstaande redenen voel ik me steeds meer aangetrokken tot de ch'an poëzie:

This body's lifetime is like a bubble's
may as well let things go
plans and events seldom agree
who can step back doesn't worry
we blossom and fade like flowers
we gather and part like clouds
earthly thoughts I forgot long ago
withering away on a mountain peak

- Stonehouse
(Translated by Red Pine, from 'The Zen Works of Stonehouse: Poems & Talks of a 14th Century Chinese Hermit').

http://player.vimeo.com/video/74188223?autoplay&goback=.gde_2331926_member_277109026#